Dù những tranh luận xoay quanh chính sách thuế quan vẫn chưa lắng xuống sau phán quyết từ Tòa án Tối cao Mỹ, nhưng khu vực Đông Nam Á có thể đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu tiếp tục tái cấu trúc, đây được xem là cơ hội để khu vực này điều chỉnh chiến lược và nâng cao vị thế trên bản đồ kinh tế thế giới.
Phán quyết được giới quan sát chờ đợi từ lâu của Tòa án Tối cao Mỹ về việc Tổng thống Donald Trump sử dụng Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) để áp đặt thuế quan cuối cùng cũng đã được công bố.
Trong một quyết định được đánh giá là “đòn giáng mạnh” vào chính quyền ông Trump, Tòa án kết luận rằng việc viện dẫn thẩm quyền theo IEEPA để triển khai chế độ thuế quan là vi hiến.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng các biện pháp thuế quan được thực thi theo những cơ sở pháp lý khác – điển hình như thuế thép và nhôm theo Section 232 vốn áp dụng riêng cho từng lĩnh vực – sẽ không chịu tác động từ phán quyết này.
Theo ông Stephen Olson, nghiên cứu viên cao cấp thỉnh giảng tại ISEAS – Yusof Ishak Institute, tác động rộng hơn của quyết định từ Tòa án Tối cao đối với Đông Nam Á và các khu vực khác có thể được nhìn nhận qua ba điểm đáng chú ý.
Thứ nhất, xét trên phương diện thực tiễn – đặc biệt là liên quan đến mức thuế dự kiến áp dụng vào tháng 8/2025 – ảnh hưởng của phán quyết này nhiều khả năng không quá lớn.
Trong nhiều thập kỷ qua, quyền lực hành pháp trong lĩnh vực thương mại đã được trao đáng kể cho Văn phòng Tổng thống Mỹ. Điều đó đồng nghĩa với việc ông Trump vẫn còn nhiều công cụ khác để duy trì hoặc tái thiết lập hàng rào thuế quan.
Thực tế, dựa trên những tín hiệu từ các phiên tranh tụng tại Tòa án Tối cao hồi tháng 11 năm ngoái, đội ngũ thương mại của ông Trump dường như đã chuẩn bị sẵn kịch bản cho một phán quyết bất lợi.
Và khi điều này trở thành hiện thực, họ nhanh chóng chuyển hướng sang việc tái dựng hệ thống thuế quan thông qua các cơ chế pháp lý thay thế như Section 301 hoặc Section 232.
Ngay sau phán quyết, ông Trump lập tức công bố mức thuế toàn cầu 10%, sau đó nâng lên 15% dựa trên một thẩm quyền khác là Section 122.
Ông Olson nhận định, việc sử dụng các quy trình pháp lý thay thế này có thể phức tạp và tốn thời gian hơn – đây cũng là lý do IEEPA từng được ưu tiên. Tuy nhiên, về bản chất, chúng vẫn đủ khả năng tái tạo một hệ thống thuế quan tương đương, thậm chí gần như sao chép mô hình từng được áp dụng vào tháng 8.
Thông báo về việc kích hoạt Section 122 mới chỉ là bước khởi đầu. Đối với Đông Nam Á và các nền kinh tế khác, thông điệp cốt lõi khá rõ ràng: phán quyết từ Tòa án Tối cao khó có thể mang lại sự “giải tỏa” đáng kể hay bền vững trước áp lực thuế quan từ Mỹ.
Điểm then chốt thứ hai nằm ở việc quyết định này làm gia tăng thêm một tầng bất ổn cho môi trường kinh tế. Với cộng đồng doanh nghiệp, điều đó đồng nghĩa với bài toán hoạch định chiến lược, quản trị rủi ro và tối ưu chuỗi cung ứng sẽ trở nên phức tạp hơn đáng kể trong thời gian tới.
“Liệu doanh nghiệp có thể yên tâm rằng các thỏa thuận hiện tại vẫn giữ nguyên hiệu lực, hay chúng sẽ bị đưa trở lại bàn đàm phán, thậm chí bị hủy bỏ hoàn toàn? Nếu kịch bản đó xảy ra, toàn bộ kế hoạch kinh doanh và quyết định vận hành được xây dựng trên những nền tảng này có nguy cơ sụp đổ,” ông Stephen Olson nhấn mạnh.
Rủi ro còn gia tăng khi Mỹ chuyển sang áp dụng các cơ chế thuế quan khác nhau, mỗi cơ chế lại có yêu cầu và khung thời hạn riêng. Điều này tạo thêm lớp bất ổn cho doanh nghiệp Đông Nam Á vốn đang phụ thuộc lớn vào thị trường Mỹ. Chẳng hạn, mức thuế toàn cầu theo Section 122 vừa được công bố chỉ có hiệu lực tối đa 150 ngày. Sau mốc thời gian đó, kịch bản tiếp theo vẫn là dấu hỏi lớn, dù khả năng gia hạn có thể được xem xét nếu được Quốc hội Mỹ thông qua.
Một vấn đề khác phức tạp không kém là câu chuyện hoàn thuế đối với các khoản thuế đã nộp trước đây theo cơ chế thuế đối ứng. Trong lịch sử Mỹ, chưa từng có tiền lệ về một chương trình hoàn thuế quy mô lớn như vậy, càng chưa nói đến việc triển khai trên thực tế.
Các quy trình và thủ tục cụ thể – nếu việc hoàn thuế thực sự diễn ra – hiện vẫn chưa được định hình rõ ràng. Theo ông Olson, khi đối mặt với cú sốc thuế quan, các nhà nhập khẩu Mỹ và đối tác xuất khẩu nước ngoài thường tự thương lượng để chia sẻ gánh nặng.
Trên thực tế, không ít doanh nghiệp xuất khẩu tại Đông Nam Á đã “gánh” một phần thuế bằng cách giảm giá bán cho đối tác Mỹ nhằm duy trì thị phần.
Vậy nếu xuất hiện yêu cầu hoàn tiền cho hàng chục nghìn giao dịch đã điều chỉnh giá theo cách đó, câu chuyện sẽ được xử lý ra sao? Đây là bài toán chưa có lời giải rõ ràng, nhưng có thể hình dung mức độ phức tạp và rủi ro tranh chấp pháp lý là không hề nhỏ.
Ở một góc độ rộng hơn, quyết định của Tòa án Tối cao Mỹ đặt ra câu hỏi quan trọng: liệu đây có phải là dấu hiệu đầu tiên cho thấy quyền lực thương mại của Donald Trump đang xuất hiện vết rạn đáng kể?
Cuộc bỏ phiếu gần đây tại Hạ viện phản đối thuế quan của ông Trump đối với Canada – trong đó một số nghị sĩ Đảng Cộng hòa đứng về phía Đảng Dân chủ – có thể là tín hiệu đáng chú ý về sự chia rẽ nội bộ.
Sau thất bại tại Tòa án Tối cao, liệu những rạn nứt trong “quyền lực gần như tuyệt đối” của ông Trump trong lĩnh vực thương mại có bắt đầu lan rộng trong nội bộ Đảng Cộng hòa? Nếu Đảng Dân chủ đạt kết quả tích cực trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ sắp tới, áp lực chính trị có thể gia tăng đáng kể. Khi đó, Quốc hội Mỹ – sau một thời gian dài nhường sân cho nhánh hành pháp – có thể sẽ tìm cách khẳng định lại vai trò của mình trong hoạch định chính sách thương mại.
Đối với Đông Nam Á và các nền kinh tế đang chịu tác động trực tiếp từ thuế quan của ông Trump, một câu hỏi chiến lược cũng được đặt ra: nếu quyền lực của ông chủ Nhà Trắng suy yếu, liệu các quốc gia này có nên theo đuổi lập trường cứng rắn hơn trong đàm phán thương mại?
Dù vậy, cũng không thể loại trừ khả năng phán quyết bất lợi lần này chỉ là một trở ngại ngắn hạn mà chính quyền ông Trump sẽ nhanh chóng vượt qua bằng các công cụ pháp lý khác. Với nhà đầu tư và doanh nghiệp, điều quan trọng nhất lúc này vẫn là quản trị rủi ro và chuẩn bị kịch bản linh hoạt trước một môi trường chính sách còn nhiều biến số.
Bài viết liên quan
