Không gian công cộng tại các đô thị lớn ngày càng được nhìn nhận như một loại tài sản chiến lược của kinh tế đô thị, không chỉ phục vụ đời sống xã hội mà còn có khả năng thu hút những dòng vốn đầu tư lên tới hàng tỷ USD. Cách tiếp cận mới này cho thấy vai trò của không gian công cộng đang vượt ra ngoài giá trị sử dụng thuần túy, trở thành một động lực quan trọng trong phát triển đô thị hiện đại.
Từ tài sản chiến lược
Thực tế tại các siêu đô thị như New York, London hay Singapore cho thấy, không gian công cộng ngày nay không còn được xem là khoản chi ngân sách mang tính phúc lợi đơn thuần. Ngược lại, đây đã trở thành một kênh đầu tư sinh lợi, đóng vai trò như “mỏ neo” thu hút dòng vốn mới trị giá hàng tỷ USD, đồng thời kích hoạt kinh tế dịch vụ, gia tăng giá trị bất động sản và nâng cao năng suất tổng thể của đô thị.
Trong bối cảnh các thành phố lớn trên toàn cầu đang cạnh tranh quyết liệt để thu hút vốn đầu tư, nhân lực chất lượng cao và cải thiện chất lượng sống cho người dân, không gian công cộng đang được tái định vị như một tài sản chiến lược của kinh tế đô thị, thay vì chỉ là một hạng mục phúc lợi xã hội. Quan điểm này được các diễn giả chia sẻ tại tọa đàm chuyên sâu với chủ đề “Không gian công cộng – Từ biểu tượng đô thị đến động lực tăng trưởng kinh tế” do Trung tâm Truyền hình Việt Nam tại TP.HCM (VTV9) tổ chức ngày 23/12. Chương trình quy tụ nhiều chuyên gia trong lĩnh vực quy hoạch đô thị, kinh tế phát triển và đầu tư quốc tế, nhằm bàn thảo các giải pháp biến những “khoảng trống” trong đô thị thành nguồn lực tăng trưởng mới cho TP.HCM.
Tại New York, các dự án tái thiết không gian công cộng như High Line hay Hudson Yards đã góp phần tái định hình bộ mặt đô thị, đồng thời kéo theo làn sóng đầu tư tư nhân quy mô lớn. Trong khi đó, Singapore với chiến lược “City in a Garden” đã biến không gian công cộng thành dấu ấn nhận diện quốc gia, tạo nền tảng vững chắc cho tăng trưởng du lịch, dịch vụ và thu hút dòng vốn dài hạn.
Theo các chuyên gia tham gia tọa đàm, trong cuộc cạnh tranh toàn cầu nhằm giữ chân và thu hút nhân lực chất lượng cao, chất lượng không gian công cộng đang trở thành một trong những thước đo quan trọng phản ánh sức hấp dẫn đô thị cũng như năng lực cạnh tranh kinh tế.
Dưới góc nhìn đầu tư – tài chính, tiềm năng khai thác từ loại tài sản chiến lược này có thể được lượng hóa khá rõ ràng. Ông Nguyễn Bá Hùng, Chuyên gia Kinh tế trưởng tại Văn phòng ADB Việt Nam, cho biết TP.HCM đang đặt mục tiêu lọt vào Top 100 thành phố đáng sống nhất thế giới vào năm 2030. ADB đánh giá cao mục tiêu này và hiện đang hỗ trợ các quốc gia thành viên phát triển đô thị đáng sống, với tổng nguồn tài trợ khoảng 40,8 tỷ USD.
Khi áp dụng 5 nhóm tiêu chí đánh giá một đô thị đáng sống vào trường hợp TP.HCM, ADB nhận thấy vẫn còn 3 nhóm chỉ số ở mức thấp so với chuẩn quốc tế, bao gồm dịch vụ y tế, hạ tầng đô thị và môi trường văn hóa – xã hội. Đây đều là những lĩnh vực mà việc phát triển và khai thác hiệu quả không gian công cộng có thể tạo ra tác động cải thiện rõ nét.
Theo ông Nguyễn Bá Hùng, với quy mô lớn, nguồn lực đa dạng cùng nhiều sáng kiến đổi mới, TP.HCM có đủ điều kiện để hiện thực hóa mục tiêu này. Tuy nhiên, thách thức cốt lõi không nằm ở khâu đầu tư xây dựng, mà ở bài toán quản lý, vận hành và khai thác không gian công cộng một cách bền vững trong dài hạn.
“Nếu thiếu một mô hình quản trị phù hợp, không gian công cộng rất dễ rơi vào tình trạng xuống cấp và đánh mất sức sống vốn có”, ông Nguyễn Bá Hùng nhấn mạnh.
Đến không gian thu hút đầu tư, hài hòa lợi ích
Theo Kiến trúc sư Steven Townsend, Giám đốc điều hành Studio Urban Design (SUDV), thực tế tại TP.HCM đã xuất hiện những mô hình phát triển không gian công cộng rất thành công. Tiêu biểu có thể kể đến khu đô thị Phú Mỹ Hưng (quận 7), nơi ông trực tiếp tham gia đồ án quy hoạch từ năm 1993. Gần đây hơn là dự án Vinhomes Central Park, khi chủ đầu tư Vingroup dành khoảng 14 ha để phát triển công viên ven sông, đầu tư bài bản vào cảnh quan và cây xanh, đồng thời biến nơi đây thành không gian sinh hoạt, tổ chức sự kiện văn hóa và trải nghiệm cho người dân TP.HCM cũng như du khách.
Theo ông Steven Townsend, mô hình không gian công cộng đa chức năng – nơi nhà đầu tư có thể khai thác các dịch vụ tạo dòng tiền bền vững và sử dụng chính nguồn lợi nhuận đó để tái đầu tư cho không gian công cộng – được xem là giải pháp tối ưu cho TP.HCM và các siêu đô thị. Cách tiếp cận này giúp đảm bảo sự hài hòa lợi ích giữa ba bên: nhà nước, nhà đầu tư và cộng đồng cư dân.
“TP.HCM cần kết nối các đơn vị quy hoạch và nhà đầu tư, cùng ngồi lại xây dựng một cơ chế hợp tác liên ngành với tính cộng tác cao, để mọi bên đều hưởng lợi”, ông Steven Townsend gợi ý. Theo ông, Việt Nam nói chung và TP.HCM nói riêng đang đứng trước cơ hội thu hút lượng vốn đầu tư rất lớn. Do đó, chính quyền thành phố cần sớm triển khai những cơ chế phù hợp để định hướng dòng vốn đi đúng hướng, tạo ra giá trị chung cho toàn xã hội.
Cùng quan điểm, Kiến trúc sư David Ching – chuyên gia quy hoạch – cho rằng không gian công cộng cần được nhìn nhận rõ hơn dưới góc độ hiệu quả kinh tế. Ông dẫn ví dụ tại Singapore, nơi có khoảng 2.000 cộng đồng dân cư trực tiếp tham gia vận hành và chăm sóc các công viên. Chính phủ có thể cho thuê đất, trong khi cộng đồng chủ động tổ chức hoạt động, thậm chí thương mại hóa một phần không gian để tạo doanh thu tái đầu tư, đặc biệt cho công tác vận hành và bảo trì – vốn là khoản chi lớn nhất của các không gian công cộng.
Từ đó, ông cho rằng TP.HCM cần phát triển thêm các không gian thương mại, dịch vụ gắn liền với không gian công cộng. Chẳng hạn, dọc sông Sài Gòn hiện đã có nhiều cửa hàng, chuỗi cà phê, nhưng cần được quy hoạch và sắp xếp hợp lý hơn để vừa khai thác giá trị kinh tế, vừa không che khuất tầm nhìn và trải nghiệm cảnh quan ven sông.
Đáng chú ý, trong bối cảnh giá đất tại TP.HCM ngày càng cao, việc tối ưu hóa công năng và giá trị trên mỗi mét vuông đất là yêu cầu tất yếu. Khi quỹ đất mặt đất dần trở nên chật chội, thành phố cần tính đến việc phát triển không gian công cộng trên cao, tích hợp các hoạt động văn hóa, giải trí và dịch vụ trên các tòa nhà cao tầng.
Ở góc nhìn khác, ông Nguyễn Bá Hùng nhấn mạnh rằng sự phát triển của không gian công cộng cần đi kèm với hệ thống giao thông công cộng thuận tiện. Nếu khả năng tiếp cận kém, người dân khó tập trung tại các không gian này. Khi lượng người sử dụng tăng lên, cộng đồng sẽ hình thành rõ nét hơn, đồng thời nhà nước cũng có thêm nguồn lực để tái đầu tư hoặc ít nhất là duy trì, bảo dưỡng cơ sở vật chất một cách hiệu quả.
Trong khi đó, ông Sử Ngọc Khương, Giám đốc cấp cao bộ phận Đầu tư Savills Việt Nam, cho rằng không gian công cộng chính là nơi thể hiện bản sắc riêng của một thành phố, tạo sức hút đối với du lịch và nhà đầu tư. TP.HCM sở hữu nhiều sắc thái đô thị đa dạng, không chỉ có phố đi bộ hay Bến Bạch Đằng mà còn là các khu chợ sôi động, giàu bản sắc. Những không gian này hoàn toàn có thể được phát triển thành các điểm sinh hoạt mở, nơi con người kết nối với nhau. Để làm được điều đó, thành phố cần quan tâm nhiều hơn đến bài toán sử dụng đất, năng lực quản trị của chính quyền địa phương và các chính sách cởi mở nhằm thu hút nhà đầu tư tham gia phát triển không gian công cộng.
Liên quan đến mục tiêu đến năm 2030 đạt tối thiểu 1 m² cây xanh công cộng trên mỗi người dân, các chuyên gia tại tọa đàm đã thảo luận và đưa ra một số định hướng then chốt.
Thứ nhất, khai thác lợi thế đặc thù sông nước, tận dụng hệ thống sông ngòi và kênh rạch làm trục không gian công cộng liên hoàn, thay vì chỉ phát triển các công viên theo mô hình truyền thống.
Thứ hai, đẩy mạnh cơ chế hợp tác công – tư (PPP), đặc biệt là bài toán điều tiết địa tô chênh lệch để tái đầu tư ngược trở lại cho chính không gian công cộng, thay vì chỉ mang lại lợi ích cục bộ cho các dự án bất động sản lân cận.
Thứ ba, vận dụng Nghị quyết 98 để đề xuất các định chế tài chính và mô hình quản lý thí điểm, qua đó giúp các quận, huyện chủ động hơn trong việc “xã hội hóa” công viên, quảng trường và các không gian công cộng đa chức năng.
Bài viết liên quan
